YERKABUĞUNUN ALTINDA VOLKANİK BİR KEŞİF
Doğadaki nesneleri geometrik şekilleriyle eşleştirerek doğanın gizli matematiğini keşfedin!
Kabuk
Pelerin
Dış Çekirdek
İç
Çekirdek
Yağmurlu bir öğleden sonra televizyon izliyordum. Haberlerde, bir dağın ateş ve dumanla kaplı olduğunu gösteren bir görüntü çıktı. Gözlerime inanamadım. Yanımda oturan Eli yüz ifademi fark etti ve sordu: “Riri, daha önce hiç volkan gördün mü?”
Ona dönüp şaşkınlıkla sordum: “Bir dakika. O dağ bir volkan mı? Peki volkan nedir?”
Eli’nin kanatlarını heyecanla çırptı. “Hadi! Profesör Poki’yi ziyaret edelim—bize her şeyi anlatır.”
Sisli ormanda koşarak, kapısında küçük bir çan olan dev bir ağaca ulaştık. Eli gagasıyla zile bastı. Tanıdık bir ses içerden seslendi: “Kim o?” Eli de “Ben Eli—ve yanımda Riri var!” diye cevapladı. Kapı gıcırdayarak açıldı ve Profesör Poki kocaman bir gülümsemeyle bizi karşıladı.
“Gezegenimiz Dünya’yı incelediğim laboratuvarıma hoş geldiniz!”
Bizi, ışıklı ekranlarla dolu büyülü bir yer altı laboratuvarına inen spiral merdivenlerden aşağıya götürdü.
“Televizyonda bir volkan gördüm,” dedim. “Bana bunun ne olduğunu anlatır mısın?”
“Demek bir volkan gördün! Harika. Gezegenimizin en güçlü doğa olaylarından biri. gelin size göstereyim.”
Bizi uzay gemisine benzeyen bir kontrol odasına götürdü. “Kemerlerinizi bağlayın,” dedi. “Dünyanın merkezine bir yolculuk yapacağız!” Işıklar karardı ve ekran parladı.
Profesör Poki, Dünya’nın 3D modelini göstererek açıkladı: “Gezegenimiz katmanlardan oluşur—tıpkı bir şeftali gibi. Merkezde çekirdek (core), onun çevresinde manto (mantle), en dıştaysa kabuk (crust) vardır.” Dikkatle dinledim ve büyük ekranda gezegenin katmanlara ayrıldığını gösteren görüntüleri izledim.
Merakım gittikçe artıyordu. Artık daha fazla dayanamadım ve sordum: “Peki, volkanlar nerede?”
Profesör Poki gülümsedi: “Sakin ol, gördüğün o ‘ateş’ ve volkanik faaliyet, gezegenin dış tabakasında, yani kabuğunda meydana gelir. Ama asıl kaynak alttaki katmandan, yani mantodan gelir.
Mantonun derinliklerindeki kayalar çok ısındığında eriyip sıvı hale gelir. Bu sıcak sıvıya magma denir.” Ve devam etti: “Magma, kabuktaki çatlaklardan yükselir ve yüzeye çıkar. İşte volkanlar böyle oluşur!”
Ekranda, bir volkandan fışkıran magmayı izledik. “Kabuk dışarıda olduğu için daha soğuk ve kırılgandır. Kırılan bu alanlardan magma (yani sıvı hale geçmiş kayaçlar) dışarı sızar. Magma dışarı çıktıktan sonra ona lav diyoruz.”
Poki kollarını havaya kaldırarak, “Volkanlar, magma gezegenin dışına çatlaklardan sızdığında oluşur!” dedi.
“Bazı volkanlar yavaşça lav akıtarak sakin şekilde patlar. Diğerleri ise çok daha patlayıcıdır —magmayı gökyüzüne fırlatır, küçük lav damlacıklarıyla dolu devasa bulutlar yaratır.” “Bu damlacıkların da isimleri var,” diye ekledi. “Küçükler için ‘kül’, büyükler içinse ‘volkan bombası’ diyoruz. Hepsine birden piroklastik malzeme denir.”
Ben tam anlayamamıştım: “Ne kadar küçük ve büyük olabilirler?”
Poki yanıtladı: “En küçükleri 2 mm’den küçük olanlar—kül, en büyükleri ise 6.4 cm’den büyük olanlar—volkan bombalarıdır. Bu parçacıklar rüzgarla çok uzağa taşınabilir, sonra tekrar yeryüzüne düşer ve soğudukça yeni magmatik kayalara dönüşürler.”
“Bu nasıl oluyor?” diye sordum. Poki daha detaylı açıklamaya başladı: “Volkandan çıkan madde çok yüksek sıcaklıktadır (yaklaşık 1200ºC’ye kadar çıkabilir). Ama gezegenin dışında zamanla soğur ve katı hale gelir, böylece magmatik kayaçlar oluşur.”
Gerçek bir volkan görmeyi çok istiyordum. Eli’ye döndüm: “Gerçek bir volkan görsek harika olmaz mıydı?” Eli düşündü: “Hmm, evet! Belki Hawaii’deki sakin volkanlardan birine gidip lav akışını yakından görebiliriz. Sonra da İtalya’daki Etna Dağı’na gidip patlayıcı türünü ve havada uçuşan piroklastları izleyebiliriz!”
Profesör Poki gülümsedi: “Bu tam anlamıyla bir saha gezisi olurdu! Bilim insanları dünyanın dört bir yanındaki volkanları ziyaret eder, patlamaları gözlemler, kaya örnekleri toplar ve gezegenimizin nasıl işlediğini anlamaya çalışırlar.” Büyük bir kürenin yanına gidip yavaşça çevirdi.
“Hawaii… İtalya… İzlanda… Dünya çapında birçok volkan var—her biri kendine özgü bir karaktere sahip.”
Ve günümüz böyle sona erdi. Eli, “Teşekkürler Poki. Araştırmamızı yapacağız, gezi planımızı hazırlayacağız ve ısıya hazırlıklı olacağız!” dedi.