ÇARPAN BALON
Sakin bir öğle sonrasında, oturma odasında uzanıyorduk.
Eli, kanatlarını çırparak, ‘Riri, bugün için heyecan verici bir fikrim var!’ dedi.
Merakla başımı eğdim, ‘Neymiş fikrin, Eli?’ diye sordum.
Yan tarafta duran oyuncak ayıyı göstererek şöyle dedi, “Hadi gel statik elektrikle deney yapalım! Mesela ayıcığın kürküne bir balon sürtersek ne olur hiç merak ettin mi?”
Merak içinde bana uzattığı kırmızı balona baktım, “Ne yapmamız gerekiyor?” diye sordum.
Eli yanıtladı, “Çok basit. Bu balonu ayıcığa sürt ve dikkatle izle”
Balonu aldım ve ayıcığın yumuşak, pofuduk kürküne sürtmeye başladım. İlk başta, her şey normal görünüyordu ama sonra büyüleyici bir şey oldu. Balon, sanki sihirli yapılmış gibi ayıcığa yapıştı. “Vay canına, yapışıyor!” diye haykırdım.
Eli, kanatlarını gururla çırptı. ‘Aynen öyle, Riri! İşte eğlence de burada başlıyor. Balon ile ayıcığın tüylü kürkü arasındaki sürtünme, ilginç bir şey yaratıyor.”
Hala emin değildim. “Ama neden yapışıyor? Ne oluyor?” diye sordum.
Eli açıkladı, “Balonu tüylü kürke sürttüğünde, sürtünme yaratıyorsun. Bu sürtünme, hem balonu hem de ayıcığın kürkünü ısıtıyor, ama bundan daha fazlası da var.”
Balona tekrar dokundum ve aniden bir elektrik şoku hissettim. “Ahh! Balon neden beni çarptı?”
Eli kıkırdadı. “Bu statik elektrik! Bir şeyleri birbirine sürttüğünde, elektrik yükleri birikir. Bu da küçük bir şok yaratabilir.”
Büyülenmiştim, “Yani balon yapışıyor çünkü statik elektrik var ve sürtünmeden dolayı ısınıyor öyle mi?” diye sordum.
“Eli, başını sallayarak “Tam olarak öyle!” dedi. “Sürtünme, sürtme ile elde edilen mekanik enerjiyi ısı enerjisine dönüştüren şeydir. Bu yüzden sıcaklığı hissettin. Ve o çarpma? O da statik elektriğin merhaba demesi!”
Sonra, Eli masadan iki pürüzlü kumaş parçası aldı. “Yeni bir şey deneyelim. İki malzemeyi birbirine sürtmek, statik şok olmadan ısı yaratabilir.”
“Bunu izle.” Eli, iki kumaş parçasını hızlıca birbirine sürttü. Sonra da kumaşı uzattı. “Buna dokun.”
“Elimi uzattım ve kumaşa dokundum, sıcaklığı hissettim. “Hissedebiliyorum! Yani, çarpmalar olmadan ısı oluşturmak için sürtünmeyi kullanabilir miyiz?”
“Aynen öyle,” dedi Eli, gülümseyerek. “Soğuk bir günde ellerini birbirine sürttüğünde onları sıcak tutan da aynı prensip.
Eli daha sonra bir zımpara parçası aldı ve onu kumaşa sürttü. “Şimdi, farklı malzemeleri birbirlerine sürtmenin nasıl farklı miktarlarda ısı ürettiğine dikkat et. Malzeme ne kadar pürüzlü olursa, o kadar fazla ısı üretir.”
Bu keşif karşısında hayran kaldım. “Yani, hangi malzemeleri kullandığımıza göre, ne kadar ısı üreteceğimizi kontrol edebilir miyiz?”
“Evet, aynen öyle!” dedi Eli neşeyle. “Sürtünme, enerjinin nasıl dönüştüğünü anlamanın iyi bir yoludur. Sürtme miktarını kontrol ederek, tam olarak ihtiyacın olan ısıyı üretebilirsin.”
Yüzümde kocaman bir gülümseme ile, “Artık sürtünmenin nasıl ısı enerjisi ve statik elektrik oluşturduğunu anlıyorum!” dedim.”
Eli başını salladı, “Sürtünme, mekanik enerjiyi ısıya dönüştürmenin en basit yollarından biridir. Ellerimizi ısıtmaktan eşyaları
hareket ettirmeye kadar günlük hayatımızın her yerinde sürtünme var!
